Қарағанды облысында педагогтарды мінез-құлықты қолданбалы талдау (АВА) негіздеріне оқыту бойынша ауқымды мемлекеттік жоба сәтті іске асырылды.

«Aqylsana» қоғамдық қоры және қор жанындағы жұмыс істейтін «Balpan» түзету-дамыту орталығы Қарағанды облысында инклюзивті мектепке дейінгі білім беруді жүйелі дамытуға бағытталған стратегиялық маңызды білім беру бағдарламасының қорытындысын шығарды.

Ауқымды бастама Қарағанды облысы Білім басқармасының мемлекеттік тапсырысы бойынша іске асырылды. Осы ынтымақтастық аясында өңірдің мектепке дейінгі ұйымдарының 300 маманы іргелі біліктілікті арттыру курсынан өтті: «Мінез-құлықты қолданбалы талдаудың (АВА) заманауи тәсілдері психикалық бұзылулары бар балаларды сүйемелдеуде».

Жобаның мәнмәтіні мен стратегиялық маңыздылығы

Инклюзивті қоғамды дамыту және әрбір бала үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатының негізгі басымдықтарының бірі болып табылады. Ерте мектепке дейінгі балалық шақ — психикалық бұзылуларды түзету мен өтеу, ерекше білім беру қажеттіліктері (ЕБҚ) бар балаларды бейімдеу және оларды табысты әлеуметтендірудің айқындаушы кезеңі.

Алайда, балабақшалардағы инклюзияның табыстылығы педагогтардың дайындық деңгейіне, олардың ғылыми негізделген жұмыс әдістерін меңгеруіне тікелей байланысты. Мінез-құлықты қолданбалы талдау (Applied Behavior Analysis, АВА) методологиясын Қарағанды облысының мемлекеттік мектепке дейінгі мекемелерінің жүйесіне енгізу психикалық бұзылулары бар балаларды сүйемелдеудің бірыңғай кәсіби стандартын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Іске асырудың негізгі параметрлері мен ауқымы

«Aqylsana» ҚҚ бастамашылық жасаған жоба жоғары қарқындылықпен, ойластырылған логистикамен және Қарағанды облысының қалалары мен аудандарынан келген педагогтардың кең географиялық қамтылуымен сипатталады.

Қатысушылардың жалпы саны: мектепке дейінгі ұйымдардың 300 педагогы (тәрбиешілер, арнайы педагогтар, психологиялық-педагогикалық мамандар).

Білім беру бағдарламасының көлемі: 80 академиялық сағат — дәріс блоктарын, клиникалық пен педагогикалық кейстерді қарқынды практикалық талдауды, сондай-ақ тыңдаушылардың өздік жұмысын үйлесімді түрде біріктіреді.

Іске асыру кезеңі: 2026 жылғы 31 тамыздан 9 қазанға дейін.

Ұйымдастыру құрылымы: Оқыту әр топпен сапалы өзара іс-қимылды қамтамасыз ету үшін 3 кезекті ағынға бөлінді:

Оқыту форматы: міндетті синхронды бейне-сессиялары бар қашықтан онлайн-формат. Бұл облыстың шалғай аудандарынан келген мамандарға негізгі педагогикалық қызметтен үзілмей, нақты уақыт режимінде дәріскерлермен өзара іс-қимыл жасай отырып оқуға мүмкіндік берді.

Қос тілді формат: толық оқу-әдістемелік кешен, дәрістер мен практикалық бланкілер қазақ және орыс тілдерінде жүргізілді. Бұл ғылыми терминологияны мінсіз меңгеруді қамтамасыз етті және өңір мамандары үшін тілдік кедергілерді жойды.

Бағдарламаның мазмұны мен әдістемелік негізі

Курс бағдарламасы мінез-құлықты қолданбалы талдаудың заманауи халықаралық стандарттарын ескере отырып әзірленді және Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру жүйесінің ерекшелігіне бейімделді.

80 академиялық сағат ішінде тыңдаушылар мыналарды егжей-тегжейлі зерттеді:

АВА-ның іргелі негіздері мен тұжырымдамалары:

• Мінез-құлықтың ұғымы мен функциялары, оператты шарттау принциптері.
• Қалаусыз мінез-құлықтың себептері мен триггерлерін дәл анықтау үшін үш мүшелік АВС (Antecedent — Behavior — Consequence) реттілігін жүргізу.

Дағдыларды бағалау және сүйемелдеуді жекелендіру:

• Баланың базалық және коммуникативтік дағдыларын бастапқы диагностикалау құралдары.
• Жеке даму бағыттарын құру және оқу материалын нақты тәрбиеленушінің қажеттіліктеріне бейімдеу.

Дезадаптивті мінез-құлықты түзету:

• Балабақша тобы жағдайында ашу ұшқындарын, өзіне-өзі агрессияны және сенсорлық шамадан тыс жүктемелерді болдырмау стратегиялары.
• Проактивті араласу және қалаусыз мінез-құлықты әлеуметтік қолайлы баламалармен алмастыру әдістері.

Коммуникация мен әлеуметтенуді дамыту:

• Баламалы және толықтырушы коммуникация жүйелерін енгізу (PECS карточкалары, көрнекі кестелер, қимылдар).
• Ұсақ қадамдар әдісін (қадамдық тізбекті оқыту) және нығайту жүйесін пайдалана отырып, тұрмыстық, гигиеналық және ойын дағдыларына үйрету.

Ата-аналармен және пәнаралық командамен өзара іс-қимыл:

• ЕБҚ бар балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға кеңес беру алгоритмдері.
• Балабақшада және үйде талаптар мен тәсілдердің бірлігін қамтамасыз ету.

Оқытушылар құрамы: біздің мықты практикалық базамыз

«Aqylsana» қоғамдық қорының өз практикалық және кадрлық базасы курстың жоғары тиімділігінің басты құндылығы мен кепіліне айналды. Оқытуға «Balpan» түзету-дамыту орталығының тек маман-тәжірибешілері, сондай-ақ шақырылған спикер тартылды.

Біздің орталық сарапшылары психикалық бұзылулары бар балалармен тікелей жұмыс істеудің көпжылдық күнделікті тәжірибесіне ие. Дәріскерлер академиялық теорияны баяндаумен шектелген жоқ — әрбір тақырып қосымша бейне материалдарды көрсетумен, күрделі мінез-құлық жағдайларын талдаумен және деректерді тіркеудің практикалық бланкілерін пысықтаумен сүйемелденді. Бұл тыңдаушыларға алынған құралдарды бірден күнделікті жұмысына интеграциялауға мүмкіндік берді.

Нәтижелері және өңір үшін ұзақ мерзімді әсері

Білім беру жобасының аяқталуы Қарағанды облысының мектепке дейінгі инклюзивті білім беру жүйесінде сапалы трансформациялық өзгерістер үшін тұрақты іргетас қалады.

Жобаны іске асырудың негізгі нәтижелері:

• Дайындалған кадрлар корпусы қалыптастырылды: өңірдің 300 тәрбиешісі мен педагогы түзету жұмысының дәлелді әдістерін меңгерді.
• Білім беру ортасының сапасы артты: мемлекеттік мектепке дейінгі мекемелер ЕБҚ бар балалардың мінез-құлығын сауатты және экологиялық тұрғыдан басқара алатын, баланың өзіне де, бүкіл топқа да стрессті азайтатын мамандар алды.
• Әдістемелік жарақтану: курс қатысушылары жұмыста күнделікті пайдалануға арналған қос тілді практикалық материалдардың, жұмыс парақтарының және хаттамалардың толық жиынтығын алды.
• Дезадаптация қауіптерін азайту: мектепке дейінгі жаста АВА-құралдарын уақтылы қолдану бала мектепке түскен сәтке қарай мінез-құлық бұзылуларының айқындылығын едәуір азайтуға мүмкіндік береді.

Сенім үшін алғыс және даму перспективалары

Біздің команда үшін осындай ауқымды мемлекеттік тапсырысты сәтті іске асыру — қор мен «Balpan» орталығы сарапшыларының жоғары кәсібилігінің дәлелі.

«Aqylsana» ҚҚ әлеуметтік, білім беру және зерттеу бастамаларын дамыту бойынша белсенді жұмысын жалғастыруда. Біз ғылыми негізделген, кәсіби және эмпатиялық орта құру — шынайы инклюзивті қоғамға жетудің жалғыз дұрыс жолы деп сенеміз!